12 Ekim 2017 Perşembe

Lihevanîna biwêj û gotinan û cinên Siltan Silêman

Gava min dest bi programsaziyê kir, tiştê ku hema xwe bera dilê min dabû ew bû ku ez bi xêra programan, bi xêra kompîtûran bikaribim bi peyvan bilîzim, bikaribim hêza wan ji bo tiştên zehmet bişuxilînim. Mîna siltan Silêmanê ku bi cinan perestgeh û qesr didan çêkirin, tiştên ji hêz û qoweta merivan der bi hêz û qoweta cinan, a li gor ya merivan bêsînor, dida kirin. Jixwe ez ne siltan, ne Silêman im, karê ku ez dikim jî ne çêkirina qesr û qonaxan, ne jî çêkirina perestgehan e. Lêbelê hin kar û xebatên ku bo Kurdî bên kirin, hewceyî zehmet û xebateka mezin in, birastî jî hêz û taqeta merivekî jî ferseng(fersah) bi ferseng li der in. Loma min hewce dît ku ez wan bi cinan, bi programên kompîtûrê bidim kirin. Jixwe Cyrsubot bo Wîkîferhengê karên pirr hêja kiribûn û niha hîn jî dike. Lê vêcarê min ew bo lihevanîna biwêjan bi kar anî. Di Wîkîferhengê de ji deh hezaran zêdetir biwêjên Kurdî hene. Di bin wan biwêjan de jî gelek biwêjên ku mebesta xwe eynî tişt in, lê tê de tenê çend herf û peyv ferq dikin hene. Wek mînak, "quleke ku tiliya (yekî) tê de tune be nîn e" û "qula ku, tiliya (yekî) tê de tune be nîn e", an jî, "sero tu bi qurbana lingan bî" û "seriyo tu bi qurbana lingan bî". 

Herwiha, gelek biwêjên Tirkî yên ku di bin de mehneya xwe bi biwêjên Kurdî hatine dan, lê ji ber ferqeka biçûk bi biwêjên Kurdî yên ku di Wîkîferhengê de hene ve li hev nanihêrin hebûn. Wek mînak, bo biwêja Tirkî ya "dimyata pirince giderken evdeki bulgurdan olmak" biwêja Kurdî "li heyfa bavê geriya dê li ser dan" hatiye dan û ew di Wîkîferhengê de tunebû. Lê di Wîkîferhengê de biwêja "çû heyfa bavê, qûna dê jî da ser" hebû û miraz û mebesta xwe jî bi ya kubo Tirkî hatiye dan ve eynî ye û di navberê de tenê çend peyvan ferq dikir. An jî bo biwêja Tirkî ya "alemin ağzı torba değil ki büzesin" biwêja Kurdî ya "devê xelkê ne doxîna diya me ye ku em girê bidin" hatibû dan û miraz û mebesta wê jî bi "devê xelkê ne doxîna diya min e ku girê bidim" ve eynî bû lê di navberê de tenê çend herf an jî peyv ferq hebûn. 

Di Wîkîferhengê de gelek biwêj, gotin, gotinên pêşiyan ên ku bi vî hawî miraz û mebesta xwe eynî, lê di navberê de tenê çend tîp an jî peyv ferq hebûn hebûn. Bo lihevanînan wan jixwe karekî pirr dirêj û bi zehmet hebû. Lazim e ku meriv yek bi yek li serenavan bigere, biwêj û gotinan di bîra xwe de bigire û bona li hevanîna wan dîsa li wan bigerre. Lê şikur ku cinên me hebûn :)). Bona li hev anîna wan biwêj û gotinan min çend algorîtme saz kirin. Wek mînak peyv û biwêjên ku jimara peyvên xwe nêzikî hev (dibe ku biwêj eynî bin, li çend peyvên yekê ji ya din kêmtir bin), peyv û biwêjên ku tê de çend peyvên mînahev hene, peyv û biwêjên ku herçiqas ne eynî bin jî, bi ferqa tîpeke eynî mebestê didin (mîna ku li biwêja jor (girê bidim û girê bidin)... Bi van algorîtmayan min bi hezaran biwêj û gotin lihevanîn û ew anîn beramberî hev. Paşê jî min yekeyek çav li wan gerrand û şaşiyên ku dema lihevanîna wan hatine kirin, yên şaş li hev hatine anîn sererast kirin.  Jixwe ew jî ne zehmeteka hindik bû, lê di navbera ya ku bitemamî destan were kirin ve çiya hebûn. Ew lihevanîna bona wergerrandinan jî bingeheka pirr hêja pêk tîne ku bi vî hawî biwêj bi hêsanî dikarin li hev bên wergerrandin. Wekî ku di biwêja "devê xelkê ne doxîna diya min e ku girê bidim" de jî tê dîtin, wergerrên biwêjan jî hêdî hêdî, lê helbet dîsa bi cinan bên wergerrandin.

 Jixwe min gelek tiştên dinên ku xebat û zehmeteka mezin dixwaze bi cinan dan kirin ku ez ê paşê qala wan jî bikim.








25 Eylül 2017 Pazartesi

Qalibeka Kurdî di Mesnewî de: Çi..

Ez îro di Mesnewî ya Rûmî de, di çîroka Daqûqî de,  rast li qalibeka Kurdî ya xweş hatim. "Çi ... bû.. heta.."

باز هر یک مرد شد شکل درخت
Paşê her yek meriv kete şiklê darekê
چشمم از سبزی ایشان نیکبخت
Çav ji keskiya wan xweşbext
زانبهی برگ پیدا نیست شاخ
Ji qerebalixa pelçan şax xwiya nebûn
برگ هم گم گشته از میوهٔ فراخ
Pelç ji mêweyên pirr re kêm hatin
هر درختی شاخ بر سدره زده
Her darê şaxê xwe gihandin Sidre yê                    *Sidre: Sidret-ûl Mûnteha, dara li ezman heftan
سدره چه بود از خلا بیرون شده
Sîdre çi bû ew ji valahiyê raborîn
بیخ هر یک رفته در قعر زمین
Kokê her yekê gihîşte zemînê erdê
زیرتر از گاو و ماهی بد یقین
Bêguman ew ji Ga û Masî raborîn                        * Birc ên stêran
بیخشان از شاخ خندان‌روی‌تر
Kokên wan ji şaxên wan rûkentir bûn
عقل از آن اشکالشان زیر و زبر
Aqil ji ber şiklê wan serebinî dibû

5 Eylül 2017 Salı

Demnameyek ji Serêbendê


Demnameyek (Timeline) ji Serêbendê, Duh,Îro, Sibê;


Cokên avê yên kî zane ka çend salan berê, ka di mideta çend salan de di zinaran de hatine kolan, di zinaran de hatine qewartin. Di zarokiya me de jî êdî nedihatin bi kar anîn, nedihatin şixulandin. Cih bi cih hilweşiyabûn, cih bi cih kevirên dor jê gêr bûbûn. Ne bona derbaskirina avê, lêbelê bona derbaskirina ser avê re, wek rêyek dihat bi kar anîn.

Hema li jêra wê kaniya Umer Bega ku niha xewle û xalî maye. Wextekê çiqas şên û qerebalix bû. Pirrcaran meriv ax biavite nedigihîşte erdê, lê niha êdî ew jî bêkes û xewle maye. Ji ber ku avil heyata ku ji kaniyên wê dihate der çikiyaye, kanî lê miçiqîne wiha xalî bûye. Niha têde ne ava zelala wek avil heyatê, lê tenê ava şêliya ji jor de, di çêm re tê di ber re dibore. Ew gî li duh man...




Gola Hêşina ku ji ber sersî yên li ser û kûrbûna ava xwe rengekî xwe yî hêşin hebû ew nava lê hatibû danîn niha ketiye vî halî û hatiye vî rengî. Li piş wexteke baxçeyekî mişmişan, li dor golê jî xort û zarrên nayên hêncartin hebûn. Meriv xwe di ber hev re dikir ku xwe çeke avê, li şûneke digerriya ku di nav avê de vêsa xwe bide xwe. Di ser re zergozên li ser golê siyê dikin, ji ser wan de xortan xwe çedikirine nav avê hebûn. Niha dor û ber virt û vala bûne û gola hêşin bûye gola şêlî, bûye gola herîreng. Ew îro di vî halî de ye...

Resmê ku di demnameya me de, me digihîne îro. Li hêla rastê, pirêzeyeka hîn çend mehan berê hatiye çandin, qeneleka(cokekî) avê ya ku dewama cokê di zinaran de hatiye qelaştin, lê berevajiya ya di zinêr de hîn îro jî tê şixulandin. Lê gelo, ew me bi sibêyeka çito ve dibe?? 



16 Ağustos 2017 Çarşamba

Erebî di Wîkîferhengê de

Dosyên Ferhenga Erebî-Kurdî
Wîkîferheng ji dema xwe ya destpêkê, ji sala 2004'an vir ve roj bi roj mezintir dibe û bi gihîştina rêza 13'emîn a di nav hemû ferhengên Wîkî'yê de ji xwe re rêzeka gelek girîng dîtiye. Ew cih ji bo Wîkîferhengê cihekî gelek girîng e, ji ber ku ew ketiye pêş gelek zimanên ku bi sedsalan e enstîtûyên xwe hene, pê li dibistanan perwerdehiyên fermî bûye/dibe (heta ew zimanan li ser Kurdan hatine ferz kirin jî). Wîkîferheng ne tenê bi hejmaran, bi naveroka xwe jî, jixwe bi ked û emega zehmetkêşên xwe, gihîştiye qonaxeka ji texmînan dûrtir. Ew bi her şiklî, çi profesyonel, çi destpêkî di xizmeta Kurdîhezan de ye û meriv dikare bo her armancî serî li wê bide.


Beşa Erebî heta duh sêwî bû
Lê di Wîkîferhengê de hîn jî gelek kêmasiyên girîngên ku hema tavilê bala meriv dikişînin hene û ew kêmasiyan ji meriv re dibin kul û derd. Yek ji wan kêmasiyan, kêmbûna hejmara gotaran a di çend zimanan de ye. Yek ji wan zimanan, zimanê Erebî bû (ên din Frensî, zaraveyên Kurdî yên wek Soranî Zazakî û hwd.) û zimanê Erebî di Wîkîferhengê de heta duh sêwî mabû. Heta çend rojan berê, di Wîkîferhengê de tenê nêzî 2.000'an peyvên Erebî hebûn. Jixwe ew kêmasiyeka mezin bû û gelek kesên ku vê kêmasiyê (bi pirranî bikarhênerên Wîkîferhengê û WQFerhengê) bala wan dikişand jî ji min re qala vê kêmasiyê dikirin. Lê gelek caran histûyê me li ber van gilî gazincan xwar dima û zêde tişt ji dest nedihatin.

Herfa Elîfê
Lê demek berê Jeremy Fowlerê Brîtanî xwe gihande hawara me û bû wesîle ku peyvên Erebî bigihîjin hejmareka ji 40.000'î zêdetir. Ez ê li vir qala çîroka zêdekirina hejmara peyvên Erebî bikim. Çend mehan berê Kek Jeremy Fowler, bi tewsiye ya Kek Husein Muhammed re xwe gihande min ku ez ferhenga Erebî-Kurdî, bi robotan, ango bi bernameyên kompîterê yên ku min bo Wîkîferhengê saz kirin, li ser Wîkîferhengê zêde bikim. Jixwe Cyrusbot (min berê di vê lînkê de qalê kiribû ), robotê ku min bo Wîkîferhengê çêkiribû, xizmetên gelek mezin bo Wîkîferhengê pêk anîbûn, di vî warîde gelek serkeftî bû û ger çavkaniyên wihanî bi dest bikevin, xwe qet êgle nedikir û av li wan venedixwar ku li Wîkîferhengê zêde bike:)). [Nimûneyeka dawîn a di demeka nêzik de: Têxistina peyvên Îngîlîzî, ]


Xwendina pelgên Wordê
Kek Fowler axirî ew ferheng ji min re şand. Ewil, mixabin ew ne li gor formateka ku bernameyên min bi hêsanî bikarin bixwînin bûn. Lêbelê, xweşbextane, şukir ku wî paşê ferheng bi formateka ku bernameyên min bi hêsanî bikarin bixwînin, bi formata Wordê, ji min re şand. Ferhenga ku şandibû, ferhenga Mihemed Emîn Doskî ya ku ji hêla Weşanxaneya Spîrêzê hatibû weşandin bû. Min tavilê dest bi karê xwe kir. Ji ber ku min berê jî gelek ferhengên Wordê(Wek ya Ferhenga Kamêran, Ferhenga Biwêjan) bi bernameya xwe ya kompîtûrê dabûn xwendin, dabûn formatkirin, dabûn sererastkirin, ji min re çetin nebû ku ez vê ferhengê jî bixwînim. Di vê merhaleyê de tiştê çetin jihevveqetandina peyv û mehneyan e. Gerek him peyv bi formeteka dirist ji hev hatibin veqetandin, him jî peyv û mehne di nav xwe de bi diristî ji hev hatibin veqetandin. Şukir ku formata rûpelan a ferhengê ji vî alî ve ne xerab bû. Ez pê re zêde newestîm û bêyî hewceya zehmeteka zêde, min peyv, peyv û mehne ji hev cida kirin û ew wek .xml li pelgên cuda qeyd kirin. Êdî ew hatin formateka(.xml) ku him ez, him jî bernameyên min bikaribin li ser bixebitim.

pirt-e-kod ji veguhêrînera elfabeyê

Lê ji vê gavê şûnde mişkûleyeka din li ber min disekinî. Wîkîferheng heta niha bi herfên Latînî dihat çêkirin. Herçiqas sernavên gotaran bi alfabeya zimanê resen(ên Rûsî bi elfabeya Rûsî, ên Erebî bi elfabeya Erebî, ên Tirkî bi elfabeya Tirkî) dihate çêkirin jî mehneyên wan ên bi Kurdî tenê bi alfabeya Kurdî-Latînî dihatin çêkirin. Lê ew ferhenga han a li ber min bi alfebeya Erebî-Kurdî hatibû çêkirin û têxistina bi vî halî ê nakokiyek bi formata heta niha
ve pêk bianiya. Loma min biryar da ku ez teksta mehneyên wan peyvan veguherrînim alfebeya Kurdî-Latînî jî û herduyan bi hev re di bin gotaran de nîşan bidim. Him bi vî hawî ew dikarî ji bikarhênerên Wîkîferhengê re bibe alîkariyek ku meriv herdu alfabeyan li hev berawird(qiyas) bike û bikaribe bi vê berawirdkirinê li ya din bielime. Ango Wîkiferheng bi vî hawî ve jî, dikarî ji Kurdan re bibe payandeyek ku ew pê ve sînor û diwarên ku nav wan de  bilind dibin (ma ne ku yek ji wan jî alfabe ye) derbas bikin.


Belê ew kara jî berê min û bernameyên min pêk anîbû :)). Min berê him bo Nûçexaneyê (mixabin ew app'a hinekî out-of-date bûye), him jî bona veguherrandina alfabeya hin metnên din bernameyeka kompîterê çêkiribû. Wê bi pirranî metnên Erebî-Kurdî veguherrandin ser alfabeya Kurdî-Latînî. Lê têde hinek kêmasî hebûn û bi xêr û wesîleya vê xebatê ez hinekî din li ser sekinîm. Min neh-deh caran alfabeya ferhengê ji Erebî-Kurdî veguhêrrande Kurdî-Latînî, bi çavlêgerrandinê kêmasî û şaşiyên di peyvan de dîtin, ew şaşî û kêmasiyan bi "debug-kirinê" sererastkirin û veguhêrrandin dîsa da destpêkirin. Paşê dîsa çavlêgerrandinek, dîsa debug-kirinek, dîsa veguherrandinek, dîsa... 
Robot dixebite
Axirî min metnê ferhengê veguherrandin alfabeya Kurdî-Latînî û şablona her peyvê li gor formata Wîkîferhengê çêkir û pelga .xml'a bo têxistina Wîkîferhengê hazir kir. Êdî format bo robotê hazir bû û wî dikarî dest bi karê xwe bikira. Jixwe ew ji bo vî karî hatibû çêkirin (born to create :))). Karê ku ji berê de hilûgê(hînê) bûbû. Ew du şevan bêrawestan, bi berdewamî xebitî û gotarên di Wîkîferhengê de gihandin nêzî 40.000'an. Axir û aqubet li ser kêmasiyên dinên Wîkîferhengê be. Bi spas û minetdariyên li zehmetkêşên Wîkîferhengê..
Encam aqûbet li ser kêmasiyên din ên Wîkîferhengê be

29 Haziran 2017 Perşembe

Çerxa Felekê herdem bi fetl û gerr û dewran

Google'ê dîsa karekî pirr muhîm kir û bi resimên ji ezmên hatine kişandin, guherrîna li ser rûyê erdê ya di navbera salên 1984 û 2016'a de raxist pêş me. Meriv bi vê re guherrînên li ser rûyê erdê çêbûne ji ezmên dibîne. Wek mînak; çêkirina baraja Semsûrê ya liser Ferêt(Atatürk Barajı) û tijibûna gola wê bi aşkereyî sal bi sal tê dîtin, çêbûna hin barajên din ên wek baraja li ser Çemê Reş, baraja Bîracikê û perçifîna Ferêt a li jor, firehbûna rêyan, avîbûna erdan giş di van resiman de tê dîtin. Gava meriv tîne bîra xwe ku bi van salan re gelek kesên ku li ser rûyê erdê hebûn niha, li vê dinyayê bar kirine, kî pîr bûye, kî piştxûz bûye meriv rind dizane ku wext, çerxa felekê destareke û meriv dihêre..



Guherrîna li der û dora Soqiya Hemî Îmo, firehbûna rêyan, avîbûna erdan.. Perçifîna Ferêt




Mezinbûna Besniyê. Di salên 1984'a de li gundê me tenê çend işiq li Bêsniyê dixawiniyan. Ne Yenîkent hebû, ne jî bajar li korta xwe ya berê derketibû, lê tê dîtin bajar çito mezin dibe



Mezinbûn û belavbûna Semsûrê di mideta 22 salan de



Mezinbûna Entabê ya di mideta 22 salan de. Jixwe kesên di salên min re dizanin ku bajarê Entabê çito mezin bûye. Lê bi vê demnameya ji ezmên re meriv hîn çêitr dibîne ka çito mezin bûye




Mezinbûna Rihayê(Urfa), avîbûna deşta Herranê

13 Haziran 2017 Salı

13.500 Sernavên nû yên Îngîlîzî bo Wîkîferhengê



Lihevanîna peyvan hewce bû
Di Wîkîferhengê de berê mehneya nêzî 63.000 peyv û biwêjên Îngîlîzî hebû. Lê helbet kêm û kêmasî tê de pirr bûn. Min berê jî bi xêra Cyrusbotê û programên kompîtûrê, ferhenga Salah Sadallah'a ku li ser înternetê peyda dibe, têxistibû Wîkîferhengê. Lê ew bi skankirinê(sacan) hatibû veguherandin doseyaya elektronîk. Loma tê de gelek şaşiyên herfan û kodkirina tîpan hebû. Wek mînak, di gelek cihan de "S" wek "5" hatibû veguharandin, I an jî "l" wek "1" hatibû veguharandin, "O" û "D"'yê bi şaşî şûna hev girtibû, "T" ketibû şûna "Y" û hwd. Ango, bi skankirinê re, bi veguherandinê re gelek şaşî çêbûbûn. Li hindê van şaşiyan bi veguharandina wê ya cara berî vê ya ji hêla min re jî di lihevanîna peyvan de hin şaşî çêbûbûn. Mîna gelek ferhengan, di ferhenga Salah Sadallah de jî peyv û biwêjên pirrpeyvên ku tê de peyvên tekrar dibin dîsa nehatibûn nivîsandin, lêbelê wek "-"'yê hatibûn temsîl kirin. Wekî ku li resmê kêlekê tê dît, wek mînak, di bin peyva "Absolut" de hemû peyvên ji "Absolut"ê çêdibin(Absolut density, absolut humidity, absolute zero û hwd.) hatibûn rêz kirin. Lê di dema lihevanîna wan a bi bernameya kompîtûrê re, bi pirranî ji ber şaşiyên skankirinê, jî şaşî çêbûbûn.

Lîsteya peyvên Îngîlîzî ~4 mîlonan
Loma min carekî din dest bi kar kir. Berî her tiştî min algorîtmaya lihevanîna peyvan baştir kir. Min bi rêya bernameya kompîtûrê, bi algorîtmayeke tîpên destpêka peyvan didan ber hev, min peyv li hev dianîn û tîpên şaş sererast dikirin. Lê helbet bo referansgirtinê çavkaniyek hewce bû. Min ew jî bi daxistina lîsteya peyv û biwêjên Îngîlîzî yên li ser înternetê peyda dibin çareser kir. Bi komkirina lîsteyên wihanî bi tevayî lîsteyeka nêzî 4 mîlyonanan li ber destên min hazir bû. Werhasil, bi sererastkirineka rasttir û baştir re, lîsteyeka mezin, lîsteyeka nêzî 10 hezar peyv û biwêjên  Îngîlîzî yên ku bên têxistin Wîkîferhengê bi dest ketin. Lê belê hîn jî tê de hin peyv û (bi pirranî) biwêjên ku meriv dikare jê derxîne, lêbelê di lîsteya Îngîlîzî ya di dest min de nayên dîtin hebûn. Ew bi pirranî biwêj bûn û min ew peyvan li lîsteyeka din qeyd kirin. Paşê min peyvên di wê lîsteyê de yekeyek bixwe kontrol kirin, hema bêje min ew hemû yekeyek kopya kirin, li ser Google'êl lê gerriyam. Peyv û biwêjên ku min piştrast kirin di lîsteyê de hîştin û yên şaş bûn û nedihatin peyda kirin jî min ji lîsteyê avitin. Bi vî şiklî jî nêzî 2.500 peyv û biwêjên giranbiha bi dest ketin. Ji ber ku ew biwêjan di ferhengan de zêde nedihatin dîtin, ew giranbiha bûn. Dawiya dawîn peyvên bên têxistin Wîkîferhengê gihîştin 13.500'an. Êdî li vê şûnde kar karê Cyrusbot'ê bû. Jixwe bila hema li ber destên Cyrusbotê lîsteyeka têxistinê hebûya, wî berê nêzî 300.000 peyv li ser Wîkîferhengê çêkiribûn. Ew dikarî bi şev û rojan bixebita û peyv û biwêjên nûa pêşkêşî Wîkîferhengê û bikarhênerên Wîkîferhengê bikirana. Lê de were vê ecêbê ku niha Wîkîferheng li Tirkiyê qedexe bû. Lê şukir ku ji dû çend ceribandinan re, Cyrusbotê ji xwe re rêyek didît û peyv dixistina Wîkîferhengê. Werhasil, ew 13.500 peyv û biwêjan hatin têxistin Wîkîferhengê û hejmera sernavên di Wîkîferhengê de gihîştin 515.000'an.
Lîsteya ku min yekeyek bi destan kontrol kir

Cyrsubot karê xwe dike

















6 Şubat 2017 Pazartesi

Mîrname, Mijabad a Jan Dost

Min kîtabên Jan Dost li dû ku ez fikrên wî liser Facebook û Twitterê bixwînim xwendin. Eger min kîtabên wî siftê bixwendina û paşê rastî fikrên wî yên ku bi hişkî û tûjî tên bi lêv kirin bihatime, belku ez ê jê aciz bûma, min ê sond bixwara ku ez êdî carekî din destê xwe neavêjim kîtabên wî. Ango ew bilêvkirina fikran a bi tûndtûjî ê ew berhemên bêhempa li pêş çavên min erzan bikarana. Jixwe min li gelek deran dît û xwend ku tiştên bi vê mehneyê hatin gotin, tên gotin. Lê, bo min, wer nebû. Bi xwendina kîtabên wî ya li dû dîtina tûndtûjiya fikrên wî re, tehlî û tûndtûjiya li fikrên wî, li cem min hinekî siviktir û kêmtir bû. Ez dikarim bêjim bona xatirê kîtabeka wek "Mîrname", meriv dikare hemû tundtûjiya û tehliya di bilêvkirina fikrên wî de xweş bibîne. Meriv dikare bona xatirê şibandin, mecaz û biwêjên ku di Mîrname û Mijabadê de bi hostetî û bi huner li hev hatine anîn, huner û berhema wî û şexsiyeta wî daîne du kefên cidayên teraziyê... bi hesabê min kefa huner û berhemên wî ê girantir bê, lê meriv dikare qet mîzan û teraziyeka wiha jî daneîne û huner û berhemên wî daîne dera han, tûndtijiya di fikrên wî de jî daîne dera han..


Gava zarr li dor meriv bin kîtab bi xwendinê re tên vî halî


5 Şubat 2017 Pazar

Kilamek li ser 35 saliyê

Wêneyek ji Google'ê

Payîza çûyî vir ve, di royên ku min destê xwe avitiye destikê deriyê 35 saliyê vir ve, di bîra min de diherre û tê ku ez nivîseke li ser 35 saliyê binivîsim. Lê hal û rewşên li der û dora me, li welatê me, li bajarên me qet tu hewes li min nedihîşt ku ez dest bi nivîseka wiha bikim. Lê di bîra min de jî dernediket.

Kesên ku rêya xwe bi dezgeyên perwerdeyiya Tirkiyê ketine, bêguman ji helbestê Cahît Sitki Taranciyê Diyarbekirî agahdar bûne. Jixwe gava meriv dibêje Cahît Sitki Taranci, helbet li berî gişê, helbestê "35 yaş" tê bîra meriv. Cahît Sitki di helbestê xwe de sala 35'an wek nîverê ya umrê meriv dihesibîne. Ango temamiya sala meriv 70 sal e û gava meriv digihîje 35 salan, digihîje nîviya umrê xwe. Xwedê dizane ka meriv ê çiqas sal bibîne û ka mirin ê kîçax û li kû xwe li meriv bipiçikîne. Lê gava meriv navîniya (ortalama) umrê merivan hesab dike, ew ne hesabekî şaş e. Jixwe li Kurdistanê û Tirkiyê jî naviniya umir 65-70 sal e.   

Min helbestê Cahît Sıtkı, hîn salên xwe yên deh-panzdehan de bihîst. Li wan salan, salên 35'an bila li dera han bin, salên 20an jî ji meriv re wexteka pirr dûr û dûredest tên. Lê destara demê, roj, meh û salan di nav çerxên xwe de bi hev re dihêre. Sal yek bi yek li dû dimînin û meriv dibîne ku salên ji meriv re mîna li piş çiyayan xuya dibin, ji çerxa felekê re mîna firrek av bûne û meriv tavilê digihîje wan salên dûr. Bi min jî wer dihat. Salên 35 salan ji min re pirr dûr dihatin. Min digot kesê 35 sal dîtine, ka niha xwedî çi dîtinan û çi tecribeyan in. Ji min re him demeka pirr dûr dihat, him jî kesên 35 salî wek kesên gihîştine ew qonaxa pirr dûr dihat in. Loma 35 salî dûr bû, kesên 35 salî jî kesên serê xwe gihîştine ezmên bûn. Lê ne wiha bûye, xortno, ciwanno.. Umir kurt, sal mîna rojan bûne.. Di 15 saliya min de salên 35'an çiqas ji min re dûr dihatin, di 35 saliya min de jî salên 30, salên 20an, salên 15an ewqas nêzik, wek tê gotin "hîn mîna ku duh bin" tên. Helbet bi salan re meriv hinekî din xwedî tecribe, aqilkamil, xwedî dîtineke berfirehtir dibe. Lê ne wek meriv di salên 15 salan de texmîn dike. Ango ne 35 salî ewqas dûr e, ne jî gihîştina wir re meriv digihîje qonaxeka negihîjbar.

Lê helbet bi salan re hewes û enerjiya meriv kêmtir dibe. Birastî afirînerî jî kêmtir dibe. Ji aliya huner, nivîs û afirîneriyê de meriv êdî dikeve "dubarekirina xwe". Ango, eger ji dest bê, baştir e meriv li berî 35 salan destên xwe bilivîne tiştên ji aliya nivîs, afirînerî û hunerê ve pêk bîne. Jixwe êdî li wê serdemê zar û zêç jî li derdor meriv dibin. Min bi vê nivîsê re hewl da ku ez helbestê Cahît Sitki wergerrînim Kurdî

Otuz Beş Yaş Şiiri/ Helebestê Sîûpêncsalîyê

Yaş otuz beş! yolun yarısı eder. 
Dante gibi ortasındayız ömrün. 
Delikanlı çağımızdaki cevher, 
Yalvarmak, yakarmak nafile bugün, 
Gözünün yaşına bakmadan gider. 

Sal sîûpênc! umir gihîşt nîvî.
Êdî, mîna Dante, em li niviya umr in,
Cewhera di xortaniyê de,
Libergerrîn, lavakirin, êdî îro bêfayde ye
Bêmerhemet ji dest diherrin

Şakaklarıma kar mı yağdı ne var? 
Benim mi Allahım bu çizgili yüz? 
Ya gözler altındaki mor halkalar? 
Neden böyle düşman görünürsünüz, 
Yıllar yılı dost bildiğim aynalar? 

Qey porr li cênikên min spî bûye?
Xwedêyo, ma va rûyê, bi qerçim, yê min e?
Lê van xelekên reşên li bin çavan?
Çima wiha li min dijminane xuya dibin,
Nênikên ku bi salan ji min re dostane bûn?

Zamanla nasıl değişiyor insan! 
Hangi resmime baksam ben değilim. 
Nerde o günler, o şevk, o heyecan? 
Bu güler yüzlü adam ben değilim; 
Yalandır kaygısız olduğum yalan. 

Bi demborînê re meriv çiqas diguhêre?
Çav li kîjan resmê min dikeve, ne ez im.
Ka li kû man ew roj, ew hewes û ew heycan
Na, va rûyê biken ne ez im;
Welle derew, bille derew e ku qeyta min nîne li tiştekî

Hayal meyal şeylerden ilk aşkımız; 
Hatırası bile yabancı gelir. 
Hayata beraber başladığımız, 
Dostlarla da yollar ayrıldı bir bir; 
Gittikçe artıyor yalnızlığımız. 

Êdî mîna xewnan e, dildariya siftê

Bîranînên xwe jî nenas in.
Heval û yar ên me tev dest bi umr kiribûn
Yek bi yek ji nav me çûn;
Her gav zêdetir dibe tenêtî

Gökyüzünün başka rengi de varmış! 
Geç farkettim taşın sert olduğunu. 
Su insanı boğar, ateş yakarmış! 
Her doğan günün bir dert olduğunu, 
İnsan bu yaşa gelince anlarmış. 

Tewloo, ma rengekî din î ezmên jî hebûye!

Ez dereng pê hesiyam ku kevir hişk bûye
Avê difetisandiye, êr(agirê) dişewitandiye
Meriv bi van salan re pê dihese,
Ku her roja ku tê, bi xwe re derdek dianîye


Ayva sarı nar kırmızı sonbahar! 
Her yıl biraz daha benimsediğim. 
Ne dönüp duruyor havada kuşlar? 
Nerden çıktı bu cenaze? ölen kim? 
Bu kaçıncı bahçe gördüm tarumar? 

Payîza wek bihokê zer, wek henarê sor!
Her sal hinekî din xwe li min dipiçikîne
We çi îşe çûkno, hûn li ezmanan digerrin?
Ji kû hat va cinazeyê han? Qey kî miriye?
Ew hewşa çendan e, dibînim ku virtûvala ye?


Neylersin ölüm herkesin başında. 
Uyudun uyanamadın olacak. 
Kimbilir nerde, nasıl, kaç yaşında? 
Bir namazlık saltanatın olacak, 
Taht misali o musalla taşında.

Lê em çi bikin, mirin li deriyê her kesî dixe
Tu ê rakevî û êdî nikarî ji xew rabî
Kes nizane ka li kû, ka çito û ka çend sal î?
Hukimraniya te ê tenê wexteka nimêjeke be,
Li ser teneşîra wek textê padişayan





22 Ocak 2017 Pazar

Meletî, Kurdewarî û Kurdnişîna li dû mayî

Di van demên paşin de min di derbara Meletî û derdora wê de, du kîtabên girîng ên ku qala du sedsalên dawîn dikin xwendin. Yek bo wergerrandina wê ya ji Elmanî ya bo Kurdî, kîtaba Helmuth von Moltke ya "Nameyên di derbara Şertûmercên li Tirkiyê yên ji sala1835an heta 1839an" bû, yek jî kîtaba  Evrim Alataşê ya "Her Dağın Gölgesi Deniz'e Düşer"ê bû. Ya Moltke qala sedsala 19'an, kîtaba Evrîm Alataşê qala sedsala 20'an dike. Helmuth von Moltke wek şêwirmendekî leşkerî tê dewleta Osmaniyan, demeka dirêj li Meletî û derdora wê diborrîne û di derbara şert û mercên wê demê de agahiyên gelek girîng digihîne me.. Kîteba Evrim Alataşê jî bi vegotina ku Gölpınarê(gundê li ber Sûltansûyûyê, gundê Arxayê(Akçadağ)) ji xwe re dike mijara navendî re, di derbara sedsala 20'an de agahiyên girîng dide me...

Von Moltke nêzî saleke, li Meletiyê dimîne, li Îzolî, li Sûltansûyû, li ser çiyayên spî, bi pirranî bo sebebên leşkerî, digerre.. Lê ew li kû digerre, di derbara wir de agahiyên erdnîgarî û civakî jî dide.. û meriv ji van agahiyan dizane ku Meletî wê demê têra xwe Kurdewar û Kurdnişîn bû..

Evrim Alataş çîroka xwe ji 1920'an dide dest pê kirin, lê di dest pê ke re em dizanin ku Gölpınar, gundên Kûrecikê[Kürecik], Sultan Suyu, Meletî û derdora xwe bipirranî Kurdnişîn, bi jiyana xwe ya rojane bi temamî Kurdewar bûne.. Lê vegotin û qalkirina çîroka Evrim Alataşê re meriv dibîne ku çito(çawa) pê de, pê de siftê Kurdewarî, paşê jî Kurdnişînî li wan deran bar bûye. Meletî ji roja pêşin de yek ji navendên polîtikayê yên dewletê bû û encamên vê navendiyê jî em bi rabûn(oto-asîmilasyon) û bi jinavbirina(asîmilasyon) Kurdewarî û Kurdnişînê ve dibînin. Bi Enstitûyên Gundan(Köy Enstitüsü), Öğretmen Okulu û gelek dibistan û tiştên din ve polîtîkayên dewletê li ser xelkê tên sepandin û di ber re jî, li hêleke bayê çepgirî û enternasyonalîzmê, li hêla din jî bayê rastgiriyê yê bi nijadperestiya Tirkan ve tevlihev, xwe li ser Kurdewariya rojane dipiçikînin û radikin diavêjin pişt çiyayan.. Axirî Kurdewarî neçar mala xwe li wan derdoran bar dike. Jiyana rojane, nihêrîna dinyeyî, dîtinên cihanî vediguhere Tirkî... û di dawiyê de koçberiya ku Kurdnişîniyê jî ji wir dide bar kirin dest pê dike.. Pirraniya gundên Kurd ji wir bara Stenbol û Ewropayê dikin..

Werhasil, cih û warên ku sedsaleke berê tê de ji xeynî Kurdî tu sewt û deng nedihatin bihîstin, hema bêje bitemamî berevajî bûne...Ew guherrîna, ne guherrîneka tenê şiklî ye jî, bi hest û bîrewariyê jî bûye. Loma, xuya ye rewşeka bêveger e jî...    

Helmuth Von Moltke - Sefernameyek Di navbera Ferat û Dîcleyê de, Li Çiyayên Kurdistanê..

Ez îtîraf bikim ku heta ku haya min ji nameyên Helmuth von Moltke yên ku wî di navbera salên 1835-1840'î de ji Tirkiyê û Kurdistanê ji hevrê, hempa û hevalên xwe re nivîsandine nebûye, min ew tenê wek merivekî leşker û teorisyenekî şerr û şerrzaniyê dizanî. Lê gava ku haya min jê bû û me bi Weşanxaneya Avestayê ve niyet kir ku em wê wergerrînin Kurdî û min hinekî çav li wan nameyan gerrand, min nekarî rê li ber hewes û dilxwaziya ku ez hema tavilê hewl bidim ku wan wergerrînim bigirim. Li berî gişê, ew wek seyahetnameyeke bû û seyahetname jî, bi taybetî yên dîrokî, ji berê paşê de gelek bala min dikişînin û xwendina wan û bi xêra lehengên wan, bi çavekî serdemeka din li dinyayê, li ezmên, li derûdoran mêz kirin gelek li xweşiyan min tê. Ji ber wê ye ku min Sefernameya Hezar û Yek Fersengî nivîsand. Li hêla din, von Moltke ne tenê pisporekî leşkerî û teorisyenekî şerrzaniyê ye, lê ew ji hêla zanîna xwe ya dîrokî û erdnigariyê jî têrtitjî zane ye. Lê von Moltke di nameyên xwe de, di geşt û gerrên xwe de, di qalkirinên xwe yên şerrrê de wek leşkerekî ne tenê qala tiştên mekanîk û rûxsar dike, lêbelê ew geh wek erdnîgarnasekî dûr û dirêj qala erdnigariya derdorê dike, geh wek dîrokzanekî dûr û kûr qala dîroka bajar û gundên wan deran dike, geh wek civaknasekî têr û tijî qala edet, rêûrismên civakên di nav de  dike, û geh jî wek pêşbînekî pêşbîniya kêşe yên Rojhilata Navîn û çareyên wan dike.

Li hindê van, ew li dû meraqa xwe ya îlm û zanînê, macereperestek e jî. Ew di derbara cih û warên ku digerre de xwedî zanîn û agahiyên kûr ên dîrok û erdnîgariyê ye. Bi xêra van agahiyan him xwendevanan bi agahî û salixên hêja dide hesandin, him jî di wexta xwe re, bi xêra ruhê xwe yê macereperst, dide dû kifş û vedîtînên encax merivekî wek wî biwêre derkevê. Ew xwe digihîne çavkaniyên çemê Dîcleyên rê û dirb pê nakeve, berê xwe dide çiyayên Mûnzûrê yên ku heta wê demê tu pisporên erdnigariyê xwe negihandiye, di ser Feratê ku di nav newalên kûr û çiyayên bilind re çiv û fetlên teng û hişkave dide xwe re derdikeve geştên seraviyên bi talûke yên ku heta wê demê newêriye bide pêş çavên xwe -herwiha di ser Dîcleyê re jî-, hespê xwe diajo nav sehrayên bi tîna rojê û kelekela germê re diqewirin, xwe li çiyayên Torosê yên wê demê bi talûkeya sergerde û dijminên Misiriyan ve tijî bûn dixe û hwd. Ango von Moltke herçiqas li welatekî xerîb digerre jî, wek macereperstekî nedîtî van talûkeyan gişan dide pêş çavên xwe... û di ber re jî meriv ji zanîna xwe ya dîrokî û erdnîgariya di derbara wan cihan de bêpar nahêle.





û Helbet agahiyên wî yên bêhempa yên li sedsala 19'an a li ser rewşa Kurdan, Kurdistanê, erdnigariya Kurdistanê û xelkên din û rewşa siyasî ya wê demê li Kurdistanê hikum dikir. Ew wek civaknasekî di derbara Kurdan de agahî û salixan dide, wek weqenivîsekî, ango bûyernivîsekî qewimînên wê demê ji hevalên xwe re, pê re jî ji me re, neql dike, dinivîse, xeber dide.. Meriv ji nameyên wî agahdar dibe ku Kurdistan wê demê jî bi talan, virtûvalakirinên , hovitiyên ewqas re rû bi rû dibû ku von Moltke bixwe hewl dide ku rê li ber wan bigire. Ew hîn di wê demê de bona çareserkirina rewşa Kurdistanê, destnîşana çareseriyeka siyasî dike. Gava ew tê MeyaFarqînê dibêje : "Lê li nav bajêr zêdetir, xopan û nîşanên teze yên şerrên xirabker ên di van demên paşin de ku pê ve Kurd hatibûn xistin bin desthilata Tirkan, bala meriv dikişîne. Ew dagirkirina ne tenê bûye sebeba jiyana bi hezaran çekdaran, lêbelê bûye sebeba mirina, jin û zarrên bêparastin, bi hezaran cih û war hatine virtûvala kirin û hewl û xîreta bi salan hatiye tune kirin. Ew tiştekî xembar e ku tê bîra meriv ku ew ê, mîna gelekcarên din ên berî vê, ger birêvebiriyeka Kurdan a baştir a azad şûnê negire, dîsa tenê miweqet be."

An jî ew gava tê Cizîrê wiha dibêje : "Bajar bi sûrrên ji kevirê bazaltê ve dorpêç kiriye. Reşîd Paşa bi mehan êrîşa bajêr kiriye. Ji dû bidestxistinê re bajar bi hovî hatiye talan kirin, hema bêje hemû mêr hatine kuştin, jin û zarr wek xulam hatine birin, ji ber ku ew Êzîdî an jî perestkarê Şeytên bûn. Bajar bixwe lodeka xirbeyan e, û li ziqaqên xewle meriv bi çetinî çend xaniyên meriv lê dijîn dibîne. Ew dîmena belengaziyê, wehşet û talankariyê, bi dewlemendiya bi coş a xwezayê re çi dijberiyeka ecêb pêk tîne."

An jî em bi xêra agahî û zanînên ku ew digihîne me re dizanine ku Meletî û derdora xwe, Sûltan Sûyû, Îzolî(Kale) du sedsal berê têra xwe Kurdewar û Kurdnişîn bû... Lê miaxibîn îro rewş berevajî bûye..






16 Ocak 2017 Pazartesi

Çiyayên Spî(Torosan), Evrim Alataş...

Dawiya hefteya çûyî, bêyî ku tu planên min ên çûnê hebin, rêya min bi "Fûara Kîtaban a Edeneyê" ket. Gava ez ber bi cihê fûarê ve diçûm çiyayên Torosê yên spî li pêş çavên min û hevalên min, mîna bendekê bilind dibûn û erd û ezman bi hev re dikir yek. Wê dîmenê, mîna her ku bi pêş çavên min dikeve, dîsa anî bîra min ku Çiyayên Torosê yek ji tiştên xurttirîn û mezintirîn ên ku bîranînên min ên zarokiyê, gundê min û welatê min tînin bîra min e. Li kû dibe bila bibe, gava çiyayên Torosê bi pêş çavên min dikevin, ez derdikevim retro-yeka bîranînên xwe. Hele gava ku ew spî bin, hemû reşbîniya li pêş çavên min û ya di bîra min de belav dibe... Şukir ku ez qe nebe rojê carê dikarim berê xwe bidimê û lê binihêrim...



Di fûarê de dilê min kete gelek kîteban, lê min zêde kîtab nekirrîn.. Helbet kêmasiya Weşanxaneyên Kurdî û kêmawiya kîtabên Kurdî jî sebebeka li ber ketinê ye.. Lê jixwe, êdî mesele ne pêşkêşkirin û peydakirina kîtabên Kurdî ye..Gava meriv bixwaze, peydakirin û pêşkêşkirina kîtaban çend tîkandin û deqîqeyan digire.. Jixwe van rojan tiştê ku em tewrî kêm qalê dikin jî kîtabin..


Gava min bi xêra hevalan berê xwe dabû fûarê jî, min digot ez ê ji Weşanên Îletîşîmê çend kîtabên nû ji xwe re bistînim. Birastî jî destê min çû gelek kîtabên Îletişimê, lê min jê tenê du kîtab standin, yek ji wan kîtaba Evrim Alataşê, "Her Dağın Gölgesi Denize Düşer" bû. Evrim Alataşê di 2010'an de ji nav me bar kiribû.. Û bi standina kîtabê re, dîsa hat bîra min ku kêmbûna hêvîdariya me(an jî min) hinekî bi sala barkirina xwîşka Evrîmê re dest pê kiribû. Gav ew hebû û dinivîsand, di her şert û mercê de hêvidariyek li meriv peyda dibû. Bi çîrokên xwe, bi sêwirandin û salixdanên ji dil û zelal, qala çi dike bila bike, bişirînekê dida ser rûyê meriv. Belê tê bîra min di sala 2010'an de hêvîdariyeka me ya xurt hebû. Evrîm Xanim hebûya belku, wê ê hîn jî hêviyên me xurttir bikirana, dîsa bidina vejandin..

Jixwe rûpela kîtabê ya pêşin jî ez birim bîranînên xwe, birim gundê me, çiyayên Spî, çiyayên Torosan, eynî mîna menzereya jor li pêş çavên min rêz kirin. Gölpınar, gundê Evrîm Alataşê yê ku ew di kîtabê xwe de qal dike, li piş çiyayên li resmê li jor, li piş çiyayên Spî dikeve. Li kêleka Sultan Suyu bûye.. Guman nîne ku ew ê bi her rûpela xwe re çîrokên li piş çiyayan di guhê me de bike piste pist... Bi dengê kemaneka zîz, bi şirreşirra aveka geh aram, geh bi coş..